TRANG THƠ HAIKU TIẾNG VIỆT

quẹt ngang ngày tháng

You are not logged in.

Mến chào bạn đến cùng trang thơ haiku Việt

bashoissashikibuson

Adverts

#1 2011-08-10 14:28:37

kgr
ngắm trăng
Registered: 2011-03-30
Posts: 2038

Zen Và Nghệ Thuật - Thảo Vô Trần

Thi ca có những câu:

Nhạn quá trường giang
Ảnh trầm hàn thủy
Nhạn vô di tích chi ý
Thủy vô lưu ảnh chi tâm

(Nhạn bay qua sông
Bóng in mặt nước
Nhạn không cố tình để bóng
Nước chẳng lòng nào giữ hình)

Đề tài của nghệ thuật Zen là đời sống không mục đích, diễn tả tâm trạng của một nghệ sĩ, cảm xúc của họ về hành động không định hướng (hành bất định sở) trong một khoảnh khắc ngẫu nhiên.

Vẽ một cảnh vật, một cành trúc trước gió, một hòn đá trơ trọi, người nghệ sĩ Zen đã phản ảnh lại những khoảng khắc mà họ đã sống trong thế giới giác ngộ qua những hiện tượng trung gian: Một cánh chim bay trong trời giông bão, hương lá trong sương thu, tiếng thác nước mơ hồ trong hoàng hôn hay tiếng kêu của một loài chim nào trong rừng sâụ Giữa thi và họa có một liên quan. Đầu thế kỷ 16, một số nghệ sĩ Nhật đã phỏng theo lối vẽ thủy mặc tạo ra lối vẽ "Haiga" (Hài Họa) truyền cảm và tự nhiên hơn để minh họa những bài "Hài Cú " (Haiku). Zenga và Haiga là hai lối họa cao nhất, đơn giản và tự nhiên nhất của lối vẽ thủy mặc.

Từ xưa, các thiền sư đã chú trọng đến lối thơ vắn tắt, vừa gọn gàng vừa trực tiếp giải đáp những đề tài Phật Giáọ Với quan niện Zen, lối thơ đạt nhất là lối thơ "không diễn tả gì cả" nghĩa là không gợi nên một bình luận triết lý về cuộc đờị Mỗi khi môn đệ hỏi điều gì, các tổ sư Thiền thường lấy ví dụ ở những câu thơ Trung Hoa có ý nghĩa, thường là loại thơ tứ tuyệt, để giải đáp, rồi im lặng không nói thêm gì cả.

Người ta thường tìm thấy trong thi ca, khuynh hướng nghệ thuật như trong tranh của Mã Hoàn, Mục Chi về cái khoảng trống linh động, được vẽ bằng đôi nét bút. Với thi ca khoảng trống đó là cái im lặng nằm trong nội dung súc tích của loại thơ chỉ có vài dòng.

Loại thơ đó là Hài Cú (Haiku), lối thơ đặc thù của Nhật. Đối với độc giả không phải là người Nhật, loại thơ Hài Cú không có gì hấp dẫn, vì khi được dịch sang thứ tiếng khác câu thơ Hài Cú đó không còn giữ được thanh âm và nhạc điệu riêng của nó mà nhờ đó cái hình ảnh truyền cảm trong thơ mới tồn tạị Một bài thơ Hài Cú toàn bích là một viên sỏi ném vào trong cái hồ tinh thần của thính giả làm sống lại những liên tưởng tinh thần ở trong cái sâu thẳm của hồi ức. Một nhà thơ nổi tiếng về Hài Cú là Ba Tiêu (Basho) đã diễn đạt bằng thơ cái tinh thần "vô tính" của Zen. Ông ta quan niệm rằng muốn làm thơ Hài Cú phải đặt mình vào một đứa trẻ nhỏ khi sáng tác nên có cảm hứng như cái kinh ngạc của đứa bé trước mọi vật đầy tính cách khách quan và hãy nhớ lại cái cảm giác bỡ ngỡ lạ lùng đầu tiên của ta khi tiếp xúc với ngoại giớị Ba Tiêu làm thơ Hài Cú với một thể tài rất giản dị, tầm thường, ông hết sức tránh những ý tưởng văn chương trí thức. Bởi vì "cái thông thường tức Đạo", chữ thông thường ở đây có nghĩa là "gần với người" chứ không phải là "phàm tục".

Thơ Hài Cú không giải thích, phẩm bình sự vật mà diễn tả ngay sự vật ở bản chất tự nhiên của nó.

Cỏ hoang trong đồng ruộng
Dẫy xong bỏ tại chỗ
Phân bón!

Loại thơ Hài Cú và Hòa Ca (Waka) có thể diễn đạt rõ rệt bốn trạng thái tinh thần: tịch, đà, ai, u huyền, bốn trạng thái căn bản của "phong lưu" tức là trạng thái tinh thần Zen trong nhận thức về những khoảng khắc vô mục đích của đời sống.

Bài thơ dưới đây là một phần tiêu biểu của "tịch":

Từng tảng tuyết rơi
lặng lẽ không ngừng
tịch mịch

Đà là trạng thái đột nhiên nhận
thức được cái bản chất "thường
nhiên" của sự vật:

Một tấm cửa mộc mạc
Làm cái then cài
Con ốc sên kia

*

Con chim gõ kiến
Ở mãi một chỗ ấy
Ngày rũ bóng

*

Mùa đông ảm đạm
Trong bồn nước mưa
Đàn sẻ dạo chơi

"Ai" không hoàn toàn có nghĩa là buồn sầu, cũng không là lòng hoài cảm trong cái nghĩa ước mong trở về một quá khứ mến yêu. Đó là tiếng vọng của cái gì đã trở thành quá khứ và của cái gì đã được mến yêu, như một ngôi nhà thờ rộng vang dội tiếng hát của một bài thánh ca:

Không ai thấy ở Phú Môn
Mái gỗ đã mất đâu
Chỉ còn lại gió thu

Sương mù buổi chiều
Nhớ những việc quá khứ
Đã xa vời

"Ai" là khoảng cấp thời giữa khoảnh khắc mà người ta đã cảm nhận với buồn sầu và luyến tiếc tính chất biến dịch của vũ trụ và khoảnh khắc mà nó hiện hữu như là một hình thức chân thực của Đại Hư:

Dòng nước ẩn mình
trong cỏ
mùa thu đã trôi xa

*

Lá rơi
chiếc nầy chồng lên chiếc nọ
Cơn mưa quất xuống cơn mưa

Khoảng thời gian chuyển dịch ấy hầu như được diễn tả nhất trong thơ Hài Cú của Nhất Trà (Issa) nói về cái chết của đứa con ông ta:

Thế giới này như giọt sương kia
Có lẽ là một giọt sương
Tuy nhiên, tuy nhiên...

Và "u huyền" là cái gì bí ẩn, tế nhị rất khó giải thích và chỉ có thi ca mới diễn đạt nổi:

Biển tối sầm lại
Tiếng kêu của đàn vịt trời
rất trong

*

Con chim sơn ca
chỉ tiếng hót rơi xuống
không để gì đàng sau

*

Trong sương mù dầy dặc
người ta la hét gì
giữa ngọn đồi và chiếc thuyền

*

Một con hương ngư nhẩy
Mây trôi qua
Dưới lòng sông

Một câu thơ khác (Trung Hoa) diền tả trạng thái tinh thần "u huyền":

Phong đình hoa do lạc
Điểu đề sơn cánh u
(Gió ngừng hoa còn rụng
Chim kêu núi vọng âm)

Nói về Zen và thi ca, phải kể một thiền sư kiêm thi sĩ nổi tiếng của phái Tào Động là Tế Công (Ryokan), một người có tâm hồn và đời sống tự nhiên như một đứa trẻ. Ông là một kẻ giang hồ, thường nhập vào những cuộc chơi của trẻ con và sống trơ trọi trong một cái chòi ở ven rừng, một cái chòi dột nát, vách đầy những bài thơ dệt bằng tơ nhện, tế nhị và hoa mỹ như những dòng chữ Nhật. Sự diễn đạt những tình cảm nhân loại ở nơi ông không bao giờ có tính cách hờn mát, ngạo nghễ. Ông nhìn một con rận bò trên ngực ông cũng như nhìn những loài sâu lủi trong đám cỏ. Như Nhất Trà đã từng viết nên thơ:

Miệng cắn một con rận nói: "Nam mô A-di-đà Phật"
Ông cũng là một nhà thơ của chí rận và nghèo nàn. Trời mưa, ướt lạnh ông ngâm thơ:

Những ngày mưa lạnh
nhà sư Tế Công
tự thương thân

Và có một thị kiến về "thiên nhiên" vỏn vẹn trong đoạn thơ:

Tiếng kêu của cái soong
khi người ta vét
hòa lẫn tiếng cóc

Cả trong khi ông bị trộm lột trần, ông cũng vẫn còn thấy mình giầu có, vì:

Tên trộm
đã để lại sau nó
mảnh trăng nơi cửa sổ

Và khi không tiền ông ta vẫn có:

Gió đem lại
khá đầy đủ lá khô
để nhen lửa

http://www.thuvienhoasen.org/ddpp-zenvanghethuat.htm

Offline

 

2011-08-10 14:28:37

AdBot
Advertisements

Adverts

Board footer

Powered by FluxBB
Hosted by PunBB-Hosting