TRANG THƠ HAIKU TIẾNG VIỆT

quẹt ngang ngày tháng

You are not logged in.

Mến chào bạn đến cùng trang thơ haiku Việt

bashoissashikibuson

Adverts

#1 2011-07-18 15:23:01

kgr
ngắm trăng
Registered: 2011-03-30
Posts: 2038

Matsuo Bashō

Tên khai sinh: Matsuo Kinsaku (松尾 金作) gần Ueno, thuộc tỉnh Iga.
Năm sinh: 1644
Năm mất: 28/11/1694 ( thọ 50 tuổi).
Bút danh: Sobo (宗房); Tose (桃青); Basho (芭蕉).
Quốc tịch: Nhật Bản.

Matsuo Basho (松尾 芭蕉, năm 1644 - 28/11/1694 ). Tên khai sinh là Matsuo Kinsaku (松尾 金作). Sau đổi thành Matsuo Chuemon Munafusa (松尾 忠右衛門 宗房 ), ông là một đại thi hào nổi tiếng của Nhật Bản vào thời Edo. Trong suốt cuộc đời của ông, Basho đã được công nhận là một nhà thơ chuyên sử dụng thể thơ Haikai no renga. Ngày nay, sau nhiều thế kỉ tìm hiểu, ông được biết đến là bậc thầy của thể thơ Haiku ngắn gọn, rõ ràng. Những tác phẩm của ông không chỉ nổi tiếng ở Nhật Bản mà còn được biết đến rộng rãi trên khắp thế giới. Có nhiều bài thơ đã được sao chép, khắc lại trên những di tích lịch sử hoặc đăng trên những trang web truyền thống.

Basho biết đến thơ ca từ khi còn nhỏ. Sau khi tiếp nhận được tư tưởng của lớp trí thức thời Edo lúc bấy giờ, ông nhanh chóng nổi tiếng khắp Nhật Bản. Ông đã từng kiếm sống bằng nghề dạy học nhưng rồi ông đã từ bỏ cuộc sống xã hội, thành thị cứ mãi quẩn quanh và có ý định đi thăm thú khắp quê hương từ cực phía Tây, phía Đông và xa hơn nữa là vùng phía Bắc hoang vu để có được nguồn cảm hứng sang tác các bài thơ của mình. Những bài thơ của ông thường là những kinh nghiệm đầu đời về vạn vật xung quanh đồng thời thể hiện cảm xúc của nhà thơ một cách đơn giản.

Tuổi trẻ

Nhà thơ Basho sinh năm 1644 tại tỉnh Iga gần Ueno. Cha ông là một Samurai thứ hạng thấp, từng hứa với Basho sẽ giúp ông có một vị trí làm việc trong quân đội dù cơ may là không nhiều. Theo khẳng định dựa trên cơ sở truyền thống của các nhà sử học, nhà thơ đã từng làm việc trong nhà bếp. Tuy nhiên, ngay từ nhỏ Basho đã trở thành tùy tùng của Todo Yoshitada (藤堂 良忠), người đã cùng chia sẻ niềm đam mê thơ Haikai với Basho- một thể thơ có bố cục kết hợp chặt chẽ. Bài thơ được mở đầu bằng một câu thơ nhịp 5-7-5. Câu thơ này được gọi là thơ Hokku sau này đã được đổi tên là thơ Haiku và được biết đến là một thể thơ riêng biệt. Tiếp sau câu thơ Hokku là một câu thơ nhịp 7-7 được viết bởi một nhà thơ khác. Cả Basho và Yoshitada đều tự đặt cho mình một bút danh ( Haigo- 俳号 ). Basho lấy tên Sobo (宗房) là phiên âm Hán Tự từ tên trưởng thành của nhà thơ: Matsuo Munefusa (松尾 宗房). Năm 1662, bài thơ đầu tiên của Basho được xuất bản. Vào năm 1664, hai câu thơ Hokku của ông đều được in thành tài liệu biên soạn và đến năm 1665, Basho và Yoshitada biên soạn một trăm câu thơ renku cùng một số nhà thơ khác.

Cái chết đột ngột của Yoshitada vào năm 1666 đã khiến cuộc sống bình yên của người tùy tùng Basho chấm dứt. Không có tài liệu nào đề cập đến quãng thời gian này nhưng mọi người đều cho rằng Basho đã từ bỏ địa vị của một Samurai và rời khỏi nhà. Các nhà sử học đã đưa ra rất nhiều lý do và giả thiết trong đó có cả giả thiết về một cuộc tình giữa Basho và một pháp sư (miko) phái Shinto tên là Jutei (寿貞) dù thực tế truyện này không thể xảy ra. Bản thân Basho đã từng nhắc đến một khoảng thời gian mà ông gọi là “ Có lần tôi đã muốn viết một tác phẩm trang trọng về vai trò của đất” và “Có thời gian tôi đã rất hứng thú với tình yêu đồng tính”.Tuy nhiên, không hề có một dấu hiệu nào cho thấy việc nhà thơ đã nhắc đến nỗi ám ảnh thật sự của đời mình, thậm chí là cả những điều hư cấu. Nhà thơ chỉ băn khoăn liệu có nên cống hiến cả cuộc đời của mình cho thơ ca qua câu nói “ Cuộc tranh đấu để lựa chọn trong tâm trí tôi luôn khiến tôi cảm thấy mệt mỏi”. Do dự của nhà thơ có lẽ xuất phát từ việc thơ Haikai vẫn chưa hẳn đã được coi trọng, thường được sử dụng vào những hoạt động xã hội nhiều hơn là để cách tân nghệ thuật chân chính.

Dù trong bất kì hoàn cảnh nào, những bài thơ của ông vẫn tiếp tục được xuất bản thành tập vào những năm 1667, 1669 và 1671. Basho cũng đã xuất bản những bài thơ được ông và một số nhà thơ khác thuộc trường phái thơ Teitoku cùng biên soạn. Tác phẩm “Trò chơi sò biển”- “Kai Ōi” (貝おほひ) được in năm 1672. Cũng vào mùa xuân năm ấy, nhà thơ đã chuyển về Edo, tiếp tục sự nghiệp nghiên cứu thơ ca.

Danh tiếng

Trong xu hướng văn học lịch sử ở khu vực cầu Nihonbashi, thơ của Basho nhanh chóng được biết đến với một phong cách tự nhiên, đơn giản. Vào năm 1674, nhà thơ đã được tiến cử vào một tổ chức tìm hiểu về thơ Haikai, được tiếp nhận giáo lý bí mật từ Kitamura Kigin ( 1624-1705). Ông đã viết câu thơ Hokku này để tỏ lòng thành kính với tướng quân (Shogun):

Kabitan mo
Tsukubawa sekeri
Kimi ga haru.
(1678)

-    Dịch nghĩa:

Những người Hà Lan
Cũng quỳ gối
Trước triều đại hưng thịnh của Người.


Nhà thơ đã lấy bút danh là Tosei và đến năm 1680, ông đã dành hầu hết thời gian cho việc dạy học hai mươi đệ tử của mình- những người đã xuất bản tác phẩm “ Những bài thơ hay nhất của hai mươi đệ tử Tosei”- “Tōsei-montei Dokugin-Nijukasen” (桃青門弟独吟二十歌仙), miêu tả sử hiểu biết cũng như kết nối giữa họ với tài năng thiên phú của Tosei. Vào mùa đông, nhà thơ đã đột ngột đưa ra quyết định băng qua sông Fukagawa, tránh xa khỏi vòng sống xã hội thành thị và hướng đến cuộc sống ẩn dật. Những đệ tử của nhà thơ đã dựng cho ông một túp lều đơn sơ và trồng một cây chuối trước sân (芭蕉- bashō). Điều này đã đem đến một ý tưởng cho nhà thơ về bút danh mới và đây cũng là căn nhà đầu tiên được ông ở đến mãi về sau. Nhà thơ rất yêu quí cây chuối trước sân và không hài lòng khi thấy những chồi cỏ dại ở sông Fukagawa cũng phát triển ngay bên cạnh cây chuối của mình:

Basho uete
Mazu nikumu ogi no
Futaba kana.
(1680)

-    Dịch nghĩa:

Bên cạnh cây chuối
Những chồi cỏ dại đầu tiên
Đáng ghét.


Mặc dù đạt được nhiều thành công, Basho vẫn không hài lòng và cảm thấy cô đơn. Ông bắt đầu tập thiền ( Zen) song vẫn chưa tìm thấy sự bình thản trong tâm hồn. Vào mùa đông năm 1682, túp lều của ông đã bị cháy và ngay sau đó vào đầu năm 1683, mẹ của ông qua đời. Nhà thơ đã đến Yamura, sống cùng với một người bạn. Đến mùa đông năm 1683, những đệ tử của ông dựng cho ông một túp lều thứ hai tại Edo, tuy nhiên, tinh thần của ông vẫn chưa được cải thiện. Đến năm 1684 đệ tử của ông- Takarai Kikaku đã xuất bản một tác phẩm được biên soạn bởi ông và một số nhà thơ khác, tác phẩm “Hạt dẻ khô”- “Minashiguri” (虚栗). Vào cuối năm đó, Basho đã rời khỏi Edo bắt đầu chặng đường bôn ba đầu tiên trong bốn chặng đường chính của cuộc đời mình.

Đi chu du ở Nhật Bản vào thời xa xưa là rất nguy hiểm. Đầu tiên Basho cho rằng có thể ông sẽ bị chết một cách đơn giản như bị ngã xuống vực ở một nơi nào đó hay bị giết bởi bọn cướp. Trong suốt chuyến đi, tinh thần của ông đã được cải thiện nhiều, ông bắt đầu cảm thấy thật thoải mái trên suốt quãng đường đi. Nhà thơ đã gặp được nhiều người bạn, thưởng thức vẻ đẹp của cảnh vật thay đổi theo từng mùa trong năm. Những bài thơ của ông thường ít chú trọng vào nội tâm của nhà thơ thay vào đó là những âm điệu nổi bật của từng bài thơ khi ông quan sát, miêu tả vể cảnh vật xung quanh:

Uma wo sae
Nagamuru yuki no
Ashita kana.
(1684)

-    Dịch nghĩa:

Ngay cả chú ngựa
Cũng ngắm nhìn
Tuyết sớm mai.


Chuyến đi đã đưa nhà thơ từ Edo đến núi Phú Sĩ, Ueno và cả Kyoto. Ông đã gặp một số nhà thơ, những người tự nhận là môn đệ của ông và muốn nghe lời khuyên từ ông. Ông đã nói với họ không nên quá để ý đến phong cách thơ Edo đương đại và thậm chí cả tác phẩm “ Hạt dẻ khô” của chính ông “vẫn có nhiều câu thơ không đáng được đem ra thảo luận”. Ông trở về Edo vào mùa hè năm 1685, dành hầu hết thời gian để viết những bài thơ Hokku về chính cuộc đời của mình:

Toshi kurenu
Kasa kite waraji
Hakinagara.
(1685)

-    Dịch nghĩa:

Mỗi năm qua đi
Tâm hồn người lữ khách
Đôi dép rơm dưới bàn chân.


Khi Basho trở về Edo, nhà thơ đã vui vẻ tiếp túc công việc của mình là một nhà giáo dạy thơ ở túp lều “ba tiêu” dù cá nhân ông đã lên lên kế hoạch cho một chuyến chu du khác. Những bài thơ được sang tác trong chuyến đi của nhà thơ đã được xuất bản thành tác phẩm “ Những khám phá mới trong lĩnh vực thơ ca” – “Nozarashi kikō” (野ざらし紀行). Đầu năm 1686, nhà thơ đã sáng tác thành công một trong những bài thơ Haiku hay, đáng nhớ nhất:

Furu ike ya
Kawazu tobikomu
Mizu no oto.
(1686)

-    Dịch nghĩa:

Ao xưa
Chú ếch nhảy xuống
Vang tiếng nước xao.


Các nhà viết sử đều cho rằng bài thơ này ngay lập tức đã trở nên nổi tiếng. Vào tháng Tư, những thi sĩ ở Edo đã họp mặt tại túp lều ba tiêu, tổ chức một cuộc thi về thơ Haikai với chủ đề về loài ếch để tỏ lòng thành kính với câu thơ Hokku của Basho- câu thơ luôn được viết ở những dòng đầu tiên trong các tài liệu thơ sưu tầm. Basho sống ở Edo, tiếp tục dạy học và tổ chức các cuộc thi tài. Nhà thơ đã có một chuyến đi nữa vào mùa thu năm 1687 tới vùng nông thôn thưởng lãm trăng thu và một chuyến chu du dài ngày vào năm 1688, trở về Ueno đón Tết nguyên đán. Tại ngôi nhà ở Edo, đôi khi nhà thơ trở nên xa lánh với đời. Ông từ chối không tiếp những vị khách ghé thăm lều của mình nhưng cũng quí trọng thành ý của họ. Cũng vào thời gian này, nhà thơ cảm thấy hài lòng với cuộc sống tràn ngập những niềm vui, sự hài hước tinh tế, đã được phản ánh lại trong thơ Hokku của nhà thơ.

Iza saraba
Yukimi ni korobu
Tokoromade.
(1688)

-    Dịch nghĩa:

Hãy cùng ra ngoài
Ngắm nhìn tuyết rơi
Và trượt chân ngã.


Chặng đường tới phương Bắc

Bản thân Basho đã lên kế hoạch cho một chuyến chu du dài ngày khác vào ngày 16, tháng 5, năm 1689 ( năm Genroku thứ hai) cũng là khi ông rời khỏi Edo cùng người phụ tá cũng là đệ tử của ông- Kawai Sora (河合 曾良) trong chuyến đi tới các tỉnh phía Bắc thuộc đảo Honshu. Basho và Sora đã đến thành phố Hiraizumi nằm ở phía Bắc vào ngày 29 tháng 6. Sau đó, họ tiếp tục đi bộ đến phía tây của hòn đảo, ghé thăm Kisataka vào ngày 30, tháng 7 và bắt đầu đi bộ trở lại dọc theo bở biển một cách thư thái. Trong suốt chuyến đi kéo dài 150 ngày, Basho đã đi bộ khoảng 600 ri ( 2.400 km) qua các vùng phía Bắc của đảo Honshu và trở về Edo vào cuối năm 1691.

Trong thời gian Basho đến Ogaki, tỉnh Gifu, nhà thơ đã hoàn thành tập hồi kí về chuyến đi của bản thân. Ông đã xem xét và biên soạn tác phẩm trong khoảng ba năm. Chương cuối của tập kí được viết vào năm 1694 với nhan đề “ Chặng đường tới phương Bắc”- “Oku no Hosomichi” (奥の細道). Bản in đầu tiên đã được xuất bản sau khi nhà thơ qua đời vào năm 1702. Tác phẩm này ngay lập tức đem đến nhiều thành công lớn, những nhà thơ thích đi đây đi đó cũng đã chu du theo chặng đường của Basho. Tác phẩm cũng được đánh giá là một trong những kiệt tác của nhà thơ, trong đó có câu thơ Hokku:

Araumi ya
Sado ni yokotau
Amanogawa.
(1689)

-    Dịch nghĩa:

Biển ngang
Vắt ngang đảo Sado
Sông ngân.


Những năm cuối

Trong chuyến đi trở về Edo vào mùa đông năm 1691, Basho đã sống ở túp lều ba tiêu thứ ba của mình, một lần nữa được dựng bởi các đệ tử của ông. Vào thời gian này, nhà thơ không ở một mình, ông đã nhận nuôi người cháu trai và sống với một người phụ nữ- Jutei. Họ đều là những bệnh nhân hồi phục được sau một căn bệnh nan y. Đã có rất nhiều khách ghé thăm nhà thơ Basho.

Basho tiếp tục cảm thấy không được thoải mái. Nhà thơ đã viết thư cho những người bạn của mình rằng “ Tôi không có được sự thanh thản khi bị làm phiền bởi những người khác”. Ông vẫn tiếp tục kiếm sống bằng việc dạy học và thường đến những buổi luận bàn về thơ Haikai cho đến cuối tháng Tám, năm 1693, khi nhà thơ đóng cửa túp lếu ba tiêu và từ chối không gặp bất kì ai trong khoảng một tháng. Cuối cùng, nhà thơ đã cảm thấy thanh thản hơn khi tiếp nhận được một triết lý của Phật giáo ( Karumi) nên để cái tôi hòa hợp với cuộc sống trần tục hơn là tự tách mình ra xa khỏi cuộc sống ấy.

Basho rời Edo lần cuối là vào mùa hè năm 1694. Ông ở lại Ueno và Kyoto trước khi đến Osaka. Nhà thơ đã mắc chứng bệnh đau dạ dày và ra đi thanh thản bên cạch các đệ tử của mình. Mặc dù ông đã không thể viết được một bài thơ từ biệt nào trước khi nhắm mắt song bài thơ cuối cùng của ông trong suốt thời gian bị ốm đã được coi là lời vĩnh biệt của nhà thơ với cuộc đời:

Tabi ni yande
Yume wa kareno wo
Kake meguru.
(1694)

-    Dịch nghĩa:

Nằm bệnh giữa chuyến chu du
Mộng hồn phiêu bạt
Những cánh đống hoang vu.


Ảnh hưởng và phê bình văn học

Không chỉ đơn giản là dựa vào phong cách thơ Kigo (季語), vốn đã nổi tiếng ở Nhật Bản cho đến tận hôm nay, Basho mong muốn phản ánh được cảnh thật, cảm xúc chân thành của bản thân trong mỗi câu thơ Hokku.Trong suốt thời gian nhà thơ còn sống, phong cách và những tác phẩm của ông đều được đánh giá rất cao thậm chí ngay sau khi Basho qua đời, thơ của ông càng được hâm mộ và được biết đến rộng rãi hơn nữa. Một số đệ từ của nhà thơ đã biên soạn sách hướng dẫn đọc và hiểu những bài thơ của Basho, đặc biệt được chú ý là hai đệ tử Mukai Kyorai và Hattori Doho của nhà thơ.

Trong suốt thế kỉ 18, thơ của Basho càng được đánh giá cao. Những nhà phê bình văn học như Ishiko Sekisui và Moro Nanimaru đã phải đi một chặng đường dài để tìm ra sự tương quan giữa những bài thơ Hokku của Basho với những sự kiện lịch sử, những quyển sách cổ và cả những bài thơ khác.Họ luôn hết lòng tôn kính nhà thơ Basho và những điều liên quan đến ông, một vài người trong số họ có thể là môn đệ của Basho. Vào năm 1793, quan chức ở Shinto đã thờ cũng, tôn vinh nhà thơ Basho và trong một thời gian ngắn, việc phê bình, xem xét những bài thơ của ông đã bị coi là sự bang bổ, xúc phạm.

Gần cuối thế kỉ 19, thơ của Basho không còn được hâm mộ như trước đây nữa. Masaoka Shiki cho rằng những nhà phê bình nổi tiếng về thơ Basho đã làm mất đi tính truyền thống lâu đời rõ nét trong việc phê phán đối với phong cách thơ Basho. Tuy nhiên, Shiki cũng cho rằng thơ của Basho đa số chỉ có thể truyền tải đến tầng lớp trí thức và quần chúng nhân dân Nhật Bản. Ông là người đã sáng tạo ra thể thơ Haiku ( tên sau này của thơ Hokku) một trong những thể thơ nghệ thuật với nhịp tự do 5-7-5, một nét độc đáo và hấp dẫn của thơ Haikai no renga.

Việc phê bình và nghiên cứu thơ Basho vẫn được tiếp túc thực hiện bởi Yamamoto Kenkichi, Imoto Noichi và Ogata Tsutomu. Vào thời gian này, những tác phẩm của nhà thơ Basho đều được dịch sang nhiều thứ tiếng và được in trên khắp thế giới. Basho được biết đến là một nhà thơ Haiku xuất sắc ở phương Tây, mang đến những ảnh hưởng lớn trong nền thi ca, nghệ thuật. Thơ Haiku được yêu thích ở phương Tây, nhiều thể thơ truyền thống khác như Tanka hay Renga cũng đã được xuất bản theo đúng nguyên mẫu sáng tác của các nhà thơ và nền thi ca Nhật Bản. Các học giả phương Tây đều tin rằng Basho là người đã sáng tạo ra thể thơ Haiku. Những nét ấn tượng và phong cách thơ tự nhiên, ngắn gọn của Basho đã đặc biệt ảnh hưởng đến phong cách thơ sau này của Ezra Pound vả các nhà thơ theo chủ nghĩa tượng hình, sau đó là những nhà thơ thuộc trường phái thơ Beat Generation. Claude- Max Lochu trong chuyến thăm Nhật Bản lần thứ hai đã hoàn thành được một bức tranh về cuộc chu du của mình, dựa trên nguồn cảm hứng là những chuyến đi trước đây của nhà thơ Basho. Robbie Basho và Steffen Basho Junghans cũng chịu ảnh hưởng của nhà thơ vĩ đại này.

Tác phẩm

•Trò chơi vỏ sò- Kai Ōi (1672).
•Hạt dẻ khô- Minashiguri (1683).
•Thời tiết hôm nay- Nozarashi Kikō ( 1684).
•Những ngày mùa đông- Fuyu no Hi (1684).
•Những ngày mùa xuân- Haru no Hi (1686).
•Ghé thăm đền Kashima- Kashima Kikō (1687).
•Một chuyến đi vất vả- Oi no Kobumi ( 1688).
•Chuyến thăm làng Sarashina- Sarashina Kikō (1688).
•Hoang mạc- Arano (1689).
•Dàn bầu- Hisago (1690).
•Áo mưa của chú khỉ- Sarumino (1691).
•Nhật kí của Saga- Saga Nikki (1691).
•Trồng ghép cây chuối- Bashō no Utsusu Kotoba (1691).
•Cuộc sống ẩn dật- Heikan no Setsu (1692)
•Bao than đen- Sumidawara ( 1694).
•Căn phòng cô đơn- Betsuzashiki (1694).
•Chặng đường tới phương Bắc- Oku no Hosomichi (1694).
•Áo mưa của chú khỉ- Zoku Sarumino- phần tiếp theo (1698).

Bản dịch tiếng Anh

•Chuyến đi của Basho: Những đoạn kí hay nhất của Matsuo Basho (2005).
•Chặng đường tới phương Bắc và một số chuyến đi khác (1966).
•Chặng đường tới phương Bắc và một số tác phẩm khác (2000).
•Phong cách thơ Basho ( 1999).
•Thơ Haiku: Những bài thơ hay nhất của Matsuo Basho (2004).
•Chặng đường tới Oku (1997).
•Áo mưa của chú khỉ (1973).
•Basho: Những bài thơ Haiku hoàn hảo (2008).
•Áo mưa của chú khỉ và một số bài thơ khác của môn đệ Basho (1981).
•Thơ Haiku của Basho: Tình yêu và cánh đồng lúa mạch (1985).

Nguồn: Internet

Offline

 

2011-07-18 15:23:01

AdBot
Advertisements

Adverts

Board footer

Powered by FluxBB
Hosted by PunBB-Hosting