TRANG THƠ HAIKU TIẾNG VIỆT

quẹt ngang ngày tháng

You are not logged in.

Mến chào bạn đến cùng trang thơ haiku Việt

bashoissashikibuson

Adverts

  • Index
  •  » Bài Viết
  •  » Không gian mưa trong thơ Haiku - Ngô Thị Tuyết Nhung

#1 2011-07-21 20:40:14

Nimda
ngắm trăng
Registered: 2006-05-29
Posts: 237

Không gian mưa trong thơ Haiku - Ngô Thị Tuyết Nhung

1. Thơ Haiku – Sự hòa điệu giữa thiên nhiên và con người Nhật

Haiku là loại thơ độc đáo của Nhật Bản, là loại thơ ngắn nhất thế giới, người ta cho rằng thể thơ Haiku được xem là tinh hoa văn hóa dân tộc. Dưới góc nhìn Thiền Tông, Haiku là thể thơ đặc biệt có thể chứa đựng được thực tại nhiệm màu trong vỏn vẹn 17 âm tiết, vừa sâu lắng, uyên thâm, lại vừa đơn sơ, giản dị. Vậy nên Roland Barthes đã nhận xét: “sự ngắn gọn của thơ Haiku không phải là một tư tưởng phong phú rút vào một hình thức ngắn, mà là một sự tình vắn tắt đã tìm ra được hình thức vừa vặn của mình”. Với sự hàm súc, cô đọng như thế thơ Haiku là thơ của cảm nhận, thấu hiểu chứ không phải là thơ phân tích lý giải. Thơ Haiku đã lựa chọn phương pháp biểu hiện, tượng trưng vì với 17 âm tiết nó không thể trình bày, miêu tả hết mọi sự vật, phong cảnh mà phải lựa chọn, tìm những chi tiết, những nét đặc sắc nhất của sự vật để biểu hiện cái toàn thể. Thủ pháp ấy chính là thủ pháp của tranh thủy mạc – chỉ bằng mấy nét vẽ mà biểu hiện được sự vật, lại không phải chỉ bề ngoài mà cả thần thái của nó. Thơ Haiku cũng giống như tranh, nhưng không bao giờ chỉ là sự miêu tả bề ngoài đơn thuần, mà phải có một tứ thơ nhất định, biểu hiện một cảm xúc hay một suy tư nào đó.
Chủ đề thơ Haiku thường lồng vào khung cảnh bốn mùa, có thể nói những vần thơ Haiku luôn chứa đựng vẻ đẹp tinh túy của bốn mùa. Trong thơ Haiku bắt buộc có Kigo, có nghĩa là từ miêu tả một mùa trong năm, có thể trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các hình ảnh, hoạt động hay cái gì đó mang đặc trưng của một mùa trong năm.

Cách đọc và hiểu một bài thơ Haiku, người ta có thể cắt đôi bài thơ. Nó gồm hai hình ảnh: hình ảnh của chúng sinh và hình ảnh vũ trụ:

tuyết tan mùa (hình ảnh 1)
khắp thôn làng tràn ngập
một bầy trẻ thơ (hình ảnh 2)


hình ảnh 1: hình ảnh vũ trụ
hình ảnh 2: hình ảnh chúng sinh

tôi vỗ bàn tay (hình ảnh 1)
dưới trăng mùa hạ
tiếng dội về ban mai (hình ảnh 2)


hình ảnh 1: hình ảnh chúng sinh
hình ảnh 2: hình ảnh vũ trụ

Điều đó càng thể hiện rất rõ quan điểm nhà Phật: nhất thiết bình đẳng được lồng rất khéo trong thơ Haiku.

Thơ Haiku, nhất là thơ Haiku của Basho có những nét thẩm mĩ rất riêng, rất cao, rất tinh tế: Haiku đề cao cái vắng lặng (Sabi), đơn sơ (Wabi), u huyền (Yugen), mềm mại (shiori), nhẹ nhàng (Karumi) chứ không thích sự ồn ào, náo nhiệt, không thích vẻ phồn tạp, sặc sỡ, hoa lệ, ủy mị, ướt át hay cứng cỏi, lên gân. Trong thơ Haiku không thích dùng nhiều tính từ và trạng từ để cụ thể hóa sự vật, nó chỉ gợi chứ không tả. Thơ Haiku để dành một khoảng không to lớn cho trí tưởng tượng của người đọc. Mỗi bài thơ Haiku tùy theo kinh nghiệm của từng người mà có thể cảnh, tình, ý khác nhau, nó chấp nhận tất cả miễn là có lí. Điều đó chứng tỏ thơ Haiku không chỉ là sự hòa điệu giữa con người và thiên nhiên Nhật, mà là sự hòa điệu giữa tác phẩm và bạn đọc, như nhà thơ Chế Lan Viên đã viết:

“Bài thơ anh chỉ làm lấy một nửa mà thôi
Còn một nửa để mùa thu làm lấy”


2. Không gian mưa trong thơ Haiku
2.1. Không gian mùa xuân: Xứ sở của hoa anh đào

Hoa anh đào không chỉ là biểu tượng cho mùa xuân mà còn là biểu tượng của đất nước Nhật Bản. Khi hoa anh đào nở chính là lúc mùa xuân căng tròn nhất, tràn đầy nhất. Cảm xúc về vẻ đẹp tươi tắn, nhẹ nhàng, mong manh của hoa mãi là suối nguồn sáng tạo không bao giờ cạn cho thi nhân.

Basho sinh ra trong một gia đình võ sĩ đạo, linh hồn của hoa đào chắn chắn đã kết đọng trong tâm hồn nhà thơ để thi nhân viết ra những câu thơ tài hoa, đẹp đẽ về hoa đào. Nhà thơ đã gọi hoa đào là “đám hoa mây”, bởi vẻ đẹp trùng trùng, điệp điệp của hoa như một áng mây dài, chập chùng:

một đám mây hoa
chuông đền Ueno vang vọng
hay đền Asakasa


Hoa đào không chỉ là người bạn của Basho mà còn là người tình tri kỉ để suốt đời thi nhân kiếm tìm:

năm dặm mỗi ngày
ta đi tìm em đấy
hoa đào yêu dấu ơi


Thật là bất ngờ và thú vị, một vị Thiền sư đóng cửa không giao cảm với cuộc đời mà trong lòng lại tràn ngập một cảm xúc tươi mới và tha thiết đến vậy. Điều đó ta càng cho ta hiểu rằng: tâm hồn của thi nhân không thờ ơ, vô cảm mà luôn mở rộng đón thiên nhiên, sống cùng thiên nhiên.

Hoa đào đẹp, rực rỡ tô điểm cho mùa xuân, nhưng số phận của nó thật mong manh, ngắn ngủi, giống như kiếp “hồng nhan bạc phận”. Vậy nên ngày xưa nữ sĩ Komachi đã viết:

hoa đào ơi
nhan sắc phai rồi
hư ảo mà thôi
tôi nhìn thăm thẳm
mưa trên đầu tôi


Số phận ngắn ngủi của hoa đào tượng trương cho hạnh phúc thoáng qua, khó nắm bắt, theo quan niệm của nhà Phật thì nó là biểu tượng cho sự vô thường trong cuộc đời. Hoa anh đào nở đẹp nhất trong khoảng một tuần rồi rơi rụng khi độ đẹp nhất, nó là biểu tượng của tinh thần võ sĩ đạo (Samurai). Biết bao bài thơ đã viết về sự phai tàn, rơi rụng của hoa đào với sự nuối tiếc khôn nguôi:

ước vọng đầy tim tôi
ngọn nến nào thắp sáng
hoa đào đang rơi
(Shirao)


Nhưng có lúc khoảng khắc hoa rơi cũng làm nên điều tuyệt diệu:

trong giông bão
áo rơm người chèo chống
hóa áo hoa đào
(Buson)


Vẻ đẹp của con người ở đây được nâng lên hai lần: vẻ đẹp trong lao động và vẻ đẹp từ chiếc áo dính đầy hoa.
Hoa đào rơi không chỉ làm xao động trong lòng người mà làm giao động cả thiên nhiên:

từ bốn phương trời xa
cánh hoa đào lả tả
gợn sóng hồ Bi-oa”
(Basho)


Cánh hoa đào rơi vương lên mặt hồ làm mặt hồ gợn sóng, những cánh hoa đào mong manh, mềm mại cũng làm giao động mặt hồ, thật giống như bước nhảy của con ếch làm chuyển động cả mặt ao trong bài Xuân nhật. Mặt hồ Bi-oa giống như một tấm gương lớn soi chiếu cánh hoa đào, làm nó đẹp hơn khi soi chiếu trong gương, đấy chính là thẩm mĩ gương soi của người Nhật. Bài thơ thật kiệm lời ít chữ mà nói lên bao điều thú vị.

2.2. Không gian mùa hạ: Bản đàn âm thanh của côn trùng, chim muông:

Nhật Bản đất nước của đạo Phật, ở thời Nara, Phật giáo đã là quốc giáo vì vậy tư tưởng của nhà Phật thấm sâu vào tư tưởng của người dân. Nhà Phật xem chúng sinh bình đẳng, không phân biệt cao thấp, sang hèn. Điều này đã được thể hiện rất khéo trong những vần thơ Haiku. Không ở đâu mà các loại côn trùng: ruồi, muỗi, chấy, bọ chét, ve sầu...lại đưa vào thơ ca dung dị, đơn sơ nhưng đẹp đẽ, nâng niu đến như vậy:

gió lộng vườn hoang
trăng mỏng như sợi chỉ
côn trùng kêu vang
(Basho)

ruồi trên nón ta ơi
hôm nay vào thành phố
thành dân Edo rồi
(Basho) [bài này của Issa hay Basho?]

Có rất nhiều biểu tượng mà người dân Nhật Bản đề cập tới trong mùa hè, như Furin (chuông gió), hanabi(pháo hoa), cảnh bình minh, nhưng có lẽ để chỉ ra đặc trưng và đầy đủ nhất, người Nhật thường hay nói đến một loài côn trùng (semi) hay còn gọi là ve sầu. Đa số người dân Nhật Bản cho rằng, tiếng kêu của loài ve sầu có thể làm cho mùa hè sinh động hơn, có sức lôi cuốn lòng người song ve sầu vẫn là biểu hiện của một cuộc đời ngắn ngủi. Chúng kêu suốt mùa hè như không có một chút thời gian nghỉ ngơi để mong có thể giữ lại khoảng khắc đẹp nhất trong cuộc đời mình:

tiếng ve mải kêu
không hề để lộ
cái chết cận kề
(Basho)


Mùa hè trong thơ Haiku với muôn loài côn trùng đã góp một tiếng nói riêng cho thơ ca Nhật Bản, ta sẽ không tìm thấy trong thơ ca nước nào loại côn trùng được tôn trọng và nâng niu đến như thế. Chính vì vậy thơ Haiku chính là thơ của cuộc sống thực, cuộc sống trần gian với muôn màu, muôn vẻ, lung linh và huyền diệu.

Cùng với bản đàn của côn trùng, bản đàn âm thanh của chim muông làm cho mùa hè thêm sinh động. Tiếng kêu của chim cu, chim gõ kiến...như khắc khoải vào hồn người, gợi biết bao tâm sự của thi nhân:

tiếng chim cu kêu
nỗi buồn ta sẽ
tan vào tịch liêu
(Basho)


Tiếng gõ của chim “gõ kiến” cho ta cảm nhận cả một không khí u huyền, thâm sâu và u uẩn:

mái lều im
một con chim gõ kiến
gõ ngoài trụ hiên
(Basho)

Bản đàn âm thanh của chim muông khi đất trời vào hạ thấm sâu da diết vào lòng người, bản đàn đó không chỉ cho ta hiểu về thiên nhiên Nhật Bản mà còn cho ta hiểu về con người Nhật, quan niệm của người Nhật về vạn vật, chúng sinh. Mỗi vần thơ là một khung trời mới mẻ, rộng lớn cho ta khám phá, tìm hiểu.

2.3. Không gian mùa thu: Vườn hoa đầy màu sắc:

Mùa thu mà không ngắm trăng quả là chưa nếm hết cái thi vị của mùa thu, trăng muôn đời là bạn thi nhân, người bạn thân thiết để thi nhân bộc lộ nỗi niềm. Thơ ca nói về trăng đã nhiều nhưng có lẽ muôn đời sau vẫn là đề tài không bao giờ xưa cũ. Ngày xưa Lí Bạch nhìn trăng mà nhớ về cố hương:

"ngẩng đầu nhìn trăng sáng
cúi đầu nhớ cố hương"
(Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh)
Basho ngắm trăng mà ẩn chứa biết bao nỗi niềm:

trăng thu
suốt đêm tôi dạo
loanh quanh bên hồ
(Basho
)

Cuộc sống biết bao lo toan, nhọc nhằn cũng không làm mất đi sự thi vị, lãng mạn. em bé cơ cực là vậy nhưng tâm hồn em vẫn trãi rộng cùng thiên nhiên, cùng ánh trăng, trong đêm yên tĩnh, thanh vắng chỉ còn một mình trăng là vẫn dõi theo khi em bé làm việc:

em bé nhọc nhằn
trong khi xay gạo
vẫn nhìn lên trăng
(Basho)


Tâm hồn trong sáng, thuần khiết của em bé sẽ giúp em vượt qua mọi sự ô trọc, nhơ nhuốc của cuộc đời để hướng tới cái tốt lành, thánh thiện. Phong vị Thiền tông Karumi (khinh) thấm đẫm bài thơ được viết ra từ vị Thiền sư Basho.

Mùa xuân, người Nhật có lễ hội hoa anh đào; mùa thu họ có lễ hội ngắm rừng phong, nhìn rừng phong màu vàng, cam rồi đỏ rực thật tuyệt vời biết bao, những gam màu nóng làm nổi bật bức tranh thu. Vẻ đẹp đó làm Basho phải ngạc nhiên thốt lên:

đẹp lạ lùng
ai mà không ghen tị
lá đỏ rừng phong
(Basho)

Màu đỏ rực rỡ, chói chang của rừng phong làm thi nhân cứ ngỡ đó là mặt trời:

đỏ bừng
mặt trời nóng bỏng
nhưng rồi rừng phong
(Basho)

a, hoa bìm bìm
dây gàu vương hoa bên giếng
đành xin nước nhà bên
(Chiyo)


Hoa bìm bìm cũng chính là hoa Asagasa, nó làm đẹp những buổi sáng mùa thu. Hoa Asagasa có vẻ đẹp vừa bình dị vừa rực rỡ, có màu tím giản dị, dịu dàng. Tâm hồn trong sáng, thánh thiện, biết rung động trước cái đẹp của nữ sĩ Chiyo không nỡ làm mất đi vẻ đẹp của hoa đang vương bên dây gàu nên nữ sĩ “đành xin nước nhà bên”. Bài thơ giản dị như lời nói hàng ngày nhưng vẫn thấm đẫm chất thơ, gieo vào lòng người những ấn tượng thật sâu sắc.

mong manh, mong manh
một nhành hoa cúc
vừa đơm nụ vàng
(Basho)


Nhà thơ phát hiện ra nhành hoa cúc đang “đơm nụ”, một phát hiện rất tinh tế, thi nhân nhìn thấy sự chuyển động trong nụ hoa tưởng chừng như tĩnh tại. Chỉ có con mắt tinh tường của người nghệ sĩ mới thấy được điều kì diệu đó. Nhà thơ còn thấy và xót xa cho số phận mong manh của hoa cúc, mới chỉ mới đơm nụ thôi nhưng chẳng mấy chốc nữa nó sẽ tàn lụi. Tấm lòng nhân đạo của thi nhân thương cả những kiếp hoa ngắn ngủi, mong manh.

Mùa thu ngây ngất lòng người vì mùi thơm của hoa, muôn màu muôn vẻ của sắc màu, ánh sáng dịu dành của trăng... những vẻ đẹp đó còn quyến luyến lòng người khi chia tay mùa thu. Mùa thu qua cảm nhận của thi nhân đã truyền tới đọc giả thật tinh tế, nhẹ nhàng.

2.4. Không gian mùa đông: không gian của sự tinh khiết, thanh lọc:
Nét đặc sắc nhất cho mùa đông Nhật Bản là tuyết trắng:

mùa đông vò võ
thế gian một màu
và âm thanh gió
(Basho)


Tuyết trắng “một màu”, đất trời thật sự đã sang đông, không gian tràn ngập tuyết trắng: tuyết trên cành cây, tuyết trên mái nhà, tuyết ngoài đường phố... nó làm cho ta được sống trong không gian của sự thuần khiết, tinh khôi. Người Nhật tôn thờ tuyết, mong chờ nó đến để được thỏa thích chơi những trò chơi thú vị của mùa đông:

củi lửa lên đi
món quà của tôi rất tuyệt
quả cầu tuyết đây
(Basho)


Ở trong nhà mùa đông giá lạnh, nhà thơ suy nghĩ một điều rất xúc động:

quét tuyết sương
mà quên sương tuyết
cây chổi trong vườn
(Basho)


Cây chổi ấy, quét đi biết bao tuyết sương, bảo vệ nhà cửa đường xá... vậy mà chính nó lại phải chịu đựng sương tuyết lạnh lùng giữa đêm đông giá rét. Người ta vô tình, tưởng điều đó là bình thường, hiển nhiên nhưng thi nhân với tấm lòng nhân hậu của mình đã thương cho cây chổi tội nghiệp làm việc cho người khác mà quên mình.

Niềm vui của thi nhân là được đi ngắm tuyết:

đi nữa bạn ơi
ngắm nhìn tuyết đổ
cho dầu ta rơi


Ta thấy thi nhân và thiên nhiên giao hòa với nhau, tuyết đổ làm thi nhân rơi theo và thi nhân đắm mình trong tuyết.

Basho – thi nhân của những cuộc hành hương - dấu chân của nhà thơ đã in dấu không biết bao nhiêu miền đất, sứ sở để đi tìm chân lý của nhà Phật, của cõi Niết bàn, cho đến khi ốm đau bệnh tật, nằm trên giường bệnh hồn của thi nhân vẫn phiêu lưu khắp muôn nẻo:

đau yếu giữa hành trình
chỉ còn mộng tôi phiêu lãng
trên những cánh đồng hoang
(Basho)


Đến cuối cuộc đời mình Basho trở về với tuyết, như người con trở về với đất mẹ:

tuyết mười bộ cao
nơi cuối cùng sống
trong cuộc đời hay sao
(Basho)


Tâm hồn của Thiền sư như tuyết trắng, sau bao cuộc hành hương khắp vạn nẻo, thi nhân chọn nơi sống cuối đời mình là trên núi cao, với mênh mông tuyết. Ở đó, thi nhân sẽ thanh thản, nhẹ nhàng đi vào cõi nghìn thu.

Như qui luật của tự nhiên, bốn mùa luôn chuyển, mùa đông ra đi cũng là lúc chúng ta tạm biệt với năm cũ, đón một năm mới. Thiên nhiên Nhật tuyệt đẹp, mỗi lần đổi mùa thiên nhiên lại mời mọc ta bước vào nhịp điệu mới, với một vẻ đẹp quyến rũ và gợi cảm vô song.

Kết luận

Những vần thơ Haiku ngắn gọn mà thâm sâu, giản dị, nhẹ nhàng mà tao nhã thanh cao. Nó có sức lay động hồn người đến lạ, đưa ta về cõi sâu thẳm, trở lại sự trong sáng, tinh khiết của tâm hồn. thơ Haiku thực sự đồng điệu với những tâm hồn Việt Nam là khung trời mới lạ cho những ai yêu thích tìm tòi, khám phá và chắc chắn nó rất cần nhiều tri âm của bạn đọc đất Việt.

(N.T.T.N)
http://hanamhome.net/showthread.php?103 … 6%A1-Haiku


TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ giáo dục và đào tạo. Ngữ văn 10 tập 1, NXB GD, 2006.
2. Bộ giáo dục và đào tạo. Sách giáo viên 10, tập 1, NXB GD 2006.
3. Nhật Chiêu. Basho và thơ Haiku, NXB văn học, 1994.
4. Nhật Chiêu. Nhật Bản trong chiếc gương soi, NXB GD, 1999.
5. Nhật Chiêu. Thơ ca Nhật Bản, NXB GD, 2001.
6. Nhật Chiêu. Văn học Nhật Bản từ khởi thủy đến 1868, NXB GD, 2001

Offline

 

2011-07-21 20:40:14

AdBot
Advertisements
  • Index
  •  » Bài Viết
  •  » Không gian mưa trong thơ Haiku - Ngô Thị Tuyết Nhung

Adverts

Board footer

Powered by FluxBB
Hosted by PunBB-Hosting